‘Veeg illegale export van afgedankte zonnepanelen niet onder de mat’

De illegale export van afgedankte zonnepanelen vanuit Europa naar andere continenten is een groot probleem, volgens Jan Clyncke, directeur van PV CYCLE. “Dat is moreel onverdedigbaar. Bovendien verstoort het de tweedehandsmarkt. Ze zijn niet zelden ongeschikt voor hergebruik; feitelijk afval. Negeer dit fenomeen, en het komt vroeg of laat als een boemerang terug, met alle gevolgen voor onze sector van dien.”

PV CYCLE organiseert de inzameling en recyclage van afgedankte zonnepanelen in België, namens producenten en importeurs die daartoe wettelijk verplicht zijn. Volgens Clyncke stopt die verantwoordelijkheid niet zodra een container de Europese grenzen verlaat.

Hergebruik vraagt duidelijke spelregels

Het hergebruik van elektronica is op zich onschuldig, zegt Clyncke. Vervang bijvoorbeeld het scherm van een oude laptop en die werkt opnieuw. Bij een zonnepaneel ligt dat echter anders. Het moet veilig en functioneel gebeuren. “Daarnaast: heeft het, gezien de huidige zonnepaneelprijzen, wel zin om oude producten met lage piekvermogens een tweede leven te geven?” Dat dreigt volgens hem sowieso een probleem te worden wanneer dat gebeurt in landen met weinig recyclinginfrastructuur.

Illegale export verstoort de markt

Clyncke: “En het is al helemaal problematisch wanneer feitelijk afval wordt geëxporteerd, en dan ook nog eens illegaal. Marktpartijen herkennen dat maar al te goed. Het is principieel niet juist, moreel niet te verdedigen en het verstoort de marktwerking. Bedrijven die zelf correct in tweedehands zonnepanelen handelen, zien ook hoe het handje-contantje-circuit werkt, zonder een spoor achter te laten, vaak via informele betaalsystemen zoals hawala. Het enige aanknopingspunt zijn containers die soms worden onderschept, bijvoorbeeld in de havens van Rotterdam, Hamburg en Marseille.”

Meer aandacht van douane en inspectiediensten

Het thema van de illegale export van zonnepanelen moet hoger op de prioriteitenlijst van de douane komen te staan. PV CYCLE zet zich daarvoor in, vertelt Clyncke. Tegelijk ziet hij ook positieve signalen. Zo zette de douane in Antwerpen onlangs een container met zonnepanelen aan de kant en vroeg zijn organisatie mee te helpen bij de verwerking ervan. Daarnaast bestaat inmiddels het Europese netwerk van milieu-inspectiediensten IMPEL, dat toezicht houdt op afvaltransporten. Wel verschillen financiering en slagkracht nog sterk van lidstaat tot lidstaat.

Tweedehands of afval?

Welke zonnepanelen verlaten vandaag vooral de EU? Het grootste volume komt uit grote zonneparken die worden ontmanteld, bijvoorbeeld in Duitsland, de oudste Europese markt, en in Italië. Nederland loopt daarop nog wat achter, maar ook daar zijn installaties inmiddels 10 tot 12 jaar oud. Bovendien komt repowering steeds meer op gang. De meeste panelen die daarbij vrijkomen, verkeren nog in prima staat, al geldt dat zeker niet voor allemaal. “Gewoon ‘tweedehands zonnepanelen’ op de documenten zetten, is zeer verleidelijk”, aldus Clyncke, “ondanks de heldere spelregels.”

Regels bestaan, maar worden te weinig gevolgd

Het Verdrag van Bazel, dat wereldwijd de export van afval reguleert, stelt drie voorwaarden aan het verschepen van gebruikte zonnepanelen. De eerste voorwaarde is een contract, of minstens een kopie van de factuur tussen verkoper en koper. Daarnaast is een testrapport vereist dat aantoont dat de lading functioneel en veilig is. Voor zonnepanelen bestaat daarvoor nog geen vaste testmethode. Een norm, PAS 63525, wordt ten vroegste begin 2027 verwacht.

Clyncke: “Tot die norm er is, blijft gezond verstand een goed uitgangspunt. Kijk naar de performancerapporten van de voorbije drie à vier jaar en test daarnaast bijvoorbeeld een kwart van de zonnepanelen ter plaatse tijdens de ontmanteling. De derde voorwaarde is een schriftelijke bevestiging op briefhoofd van de vervoerder dat het geen afval betreft. Dat is allemaal niet bijzonder ingewikkeld, maar wordt vandaag onvoldoende gerespecteerd.”

Ook eigenaars dragen verantwoordelijkheid

Waar ligt volgens Clyncke de verantwoordelijkheid van eigenaars van zonneparken? Bij repowering hebben ze uiteraard nog een zekere controle, vertelt hij. Ze kunnen bijvoorbeeld kritisch doorvragen, eisen dat alles legaal wordt verscheept, vragen wie de afnemer is en een track-and-tracesysteem eisen. Wie als antwoord krijgt dat dit er na de ontmanteling niet meer toe doet, weet meteen dat er iets niet klopt. Zo kan de markt deels zelfregulerend werken.

“Lastiger wordt het bij garantieclaims, wanneer technische problemen, zoals het loskomen van backsheets, bij een verzekeraar terechtkomen. Zit er bijvoorbeeld nog tien jaar productgarantie en twintig jaar performantiegarantie op de zonnepanelen, dan kunnen de kosten voor de verzekeraar fors oplopen. Wanneer iemand vervolgens alles in één keer tegen een zacht prijsje overneemt, no questions asked, dan wordt die kost plots een opbrengst en raakt bij sommigen het morele kompas zoek.”

Handhaving alleen volstaat niet

Moet er streng gehandhaafd worden op de naleving van de voorwaarden uit het Verdrag van Bazel? Is dat de oplossing? Dat zal het werk van inspectiediensten makkelijker maken, stelt Clyncke. Maar ook als de regels overal worden gerespecteerd, zullen er altijd schimmige partijen zijn die vier à vijf euro per paneel bieden zonder factuur, tegenover acht euro voor partijen die het correct aanpakken. “Volledig waterdicht zal het nooit worden. Vandaag zijn de controles echter nog veel te beperkt.”

Risico op nieuwe afvalbergen

PV CYCLE heeft geen zusterorganisaties in landen buiten de EU waarheen afgedankte zonnepanelen worden verscheept. Verantwoord hergebruik en afvalverwerking staan er vaak niet hoog op de agenda. Wel staat er een gezamenlijk project in Nigeria op stapel, het snelst groeiende zonnepanelenland van Afrika na Zuid-Afrika en volgens Clyncke een van de betere leerlingen van de klas.

“Dat ligt anders in landen zoals Mali, Tsjaad, Niger en Soedan, met lange en moeilijk te controleren grenzen. Een onderzoeker post geregeld foto’s uit Accra, de hoofdstad van Ghana, die bekendstaat als dumpplaats van enorme hoeveelheden elektronisch afval, waaronder zonnepanelen. Daar liggen splinternieuwe half-cut-panelen naast exemplaren met gebroken glas die als tweedehandsproduct worden aangeboden. Als daar op een dag een internationale nieuwszender komt filmen, dan heeft onze sector in één klap een groot imagoprobleem.”

Eén slecht verhaal schaadt de hele sector

Overweegt PV CYCLE zelf malafide partijen aan te wijzen, zoals dat gebeurt bij freeriders? Clyncke denkt daar wel over na, maar vindt het moeilijk om partijen zonder harde bewijzen publiek aan de schandpaal te nagelen. Hij verwijst wel naar de website van een bedrijf in Texas dat tweedehands zonnepanelen aanbiedt, sommige voor slechts enkele dollars per stuk, met de vermelding dat de garantie verlopen is en onbekend is of de panelen nog werken.

“Hoe kan dat, en waarom laat een overheid dat toe? In Europa zou dat een pak moeilijker liggen. Hoe dan ook, mijn oproep aan onze sector is eenvoudig: zorg dat je niets te verbergen hebt. PV CYCLE is altijd terughoudend geweest over hergebruik, precies omdat een kleine groep die het illegaal aanpakt een smet kan werpen op de hele sector. Dat heb ik eerder al gezien tijdens mijn werk in de afvalverwerkingssector. Veeg dit probleem dus niet onder de mat. Op een dag komt het als een boemerang terug, en één slecht verhaal kan het imago van onze hele sector beschadigen.”